اگر فیلترنت بماند

فرض کنیم به هر دلیلی، مجموعه‌ی حکومت دولت ایران تصمیم داشته باشد به روند فیلترینگ به شیوه‌ی فعلی ادامه دهد. اینکه این موضوع قانونی است یا خیر، در حوزه قانون‌گذاری و حقوقی قابل بحث است. امیدوارم نمایندگان محترم ملت، به وظیفه خود به درستی عمل کنند.
در ادامه افکار کمی پراکنده‌ام را در خصوص روش‌های حفظ اینترنت به عنوان مهمترین شبکه‌ی اطلاع‌رسانی خواهید خواند. این فهرست بدون اولویت نگارش شده است و شاید نیاز به بازبینی آتی داشته باشد:

تقویت سرویس‌های بومی

هرچند استفاده نابجا و پروژه‌های فرمایشی، مفاهیم بومی و ملی را نزد مردم سخیف کرده است، اما اولین قدم برای ایجاد محیط بهتر و پایدارتری از نظر کسب و کار در فضای آنلاین، تقویت سرویس‌های بومی با توجه به فضای فعلی است. در ابعاد جهانی (نه تنها خاورمیانه) ایران دارای سرویس‌های بومی قدرتمندی مانند خانواده‌های آپارات، اسنپ، دیجیکالا و ورزش۳ است. علت اینکه نام خانواده را برای هر کدام از این کسب و کارها استفاده کردم، گسترشی است که هر کدم از آن‌ها با استفاده از User Base خاص خویش و منابع مالی تزریقی ایجاد کرده‌اند. حال آنکه جذب سرمایه از محل درآمد بوده است و یا از طریق بنگاه‌های ملی دیگری تامین شده است. در فضای کسب و کار آنلاین (دیجیتال) تعداد کاربر اولین دارایی و گنج هر مجموعه حساب می‌شود و به جز نام‌های برده شده، سه اپراتور بزرگ کشور (همراه اول و ایرانسل و مخابرات ایران) نیز دارای اهمیت ویژه‌ای در این فضا هستند.
سرویس‌های بومی بزرگ، پرکاربر و قدرتمند از دو جهت اولین هسته پیشرفت برای گسترش فضای کسب و کار آنلاین هستند. اول، این بازیگران قدرتمند بومی، توانایی ریسک‌پذیری بالاتری نسبت به بسیاری از کسب و کارهای دیگر دارند. دوم، این کسب و کارها به عنوان یک مخزن دسترسی به کاربران نهایی، می‌توانند هسته‌ی مهمی بری صنایع داخلی و محصولات تولید داخل باشند.
از سوی دیگر، کسب و کارهای بزرگ بومی فعلی، نام‌های هیجان‌انگیزی برای شرکت‌های غیرایرانی هستند. دسترسی سریع به بازار و تعداد کاربران زیاد، می‌تواند روند جذب بازیگران خارجی در صنایع تولیدی داخل را به شدت تسریع بخشد.

تقویت جامعه‌ی حرفه‌ای مهندسان زیرساخت/اینترنت/وب

نیروی کار حرفه‌ای (از نظر سابقه و تخصص) یکی از معضلات بزرگ کسب و کارهای داخلی است. اگر نیروی کار شرکت‌ها را به چهار نوع نیروهای پشتیبان سازمان، فروش، مهندسان و مدیریتی تقسیم کنیم، کمبود نیروی مهندسی (فنی) بسیار قابل توجه و آسیب‌زننده است. نیروهای پشتیبان سازمان (مالی/انسانی/حقوقی) از بخش‌های مختلف قابل تامین است. نیروهای فروش به سرعت آموزش می‌بینند و رشد می‌کنند. نیروهای مدریتی نیز با کمی تلاش از سوی صاحبان کسب و کار قابل تربیت و به کارگیری هستند. اما کمبود نیروهای متخصص و حرفه‌ای در سمت‌های فنی و اجرایی آفت بزرگی است که بسیاری از کسب و کارها را دچار مشکل می‌کند و باعث بهره‌برداری از محصولات با کیفت کمتر و سرعت بسیار بسیار بیشتر نسبت به نرخ میانگین جهانی می‌شود.
در دنیا، شرکت‌های بزرگ با همراهی شهرداری‌ها و یا سازمان‌های عمومی این کار را به شیوه‌ای سازمان‌یافته انجام می‌دهند. تقویت User Groupها یکی از این روش‌هاست که سال‌های پیش در ایران باعث رشد نیروهای فنی لینوکس شد ولی در سال‌های اخیر با کمی افت مواجه شده است. استفاده از Python User Group (مانند TehPUG) و گسترش آن به سطح تمام شهرهایی که دارای دانشکده‌های فنی هستند یکی از روش‌های بسیار کم‌هزینه و موثر در این مورد است. این موضوع را می‌توان در خصوص Big Data و یا اوراکل و یا PHP و یا .Net Stack و یا Android به راحتی در سطح کشور گسترش داد.

ایجاد روحیه‌ی مشارکت در سطح سرویس‌های بومی

سرویس‌های بومی خصوصی، با توجه به ماهیت تجاری خویش ممکن است به سختی تمایل به ایجاد طرح‌های مشارکتی غیرانتفاعی داشته باشند. اما سرویس‌های بومی بسیاری در داخل کشور وجود دارد، که با استفاده از هم‌افزایی و البته استفاده از پتانسیل‌های موجود در سطح زیرساخت فنی کشور، می‌توانند مشارکت کاربران را جلب کنند و همین‌طور ایجاد منفعت مالی برای مشارکت‌کنندگان نمایند. از طرح‌های CSR مشارکتی گرفته، تا طرح‌های تکمیل اظهارنامه‌های مالیاتی نمونه‌ای از کارهایی است که به سادگی در سطح وزارت‌خانه‌ها/سازمان‌ها و شهرداری‌ها می‌توان اجرا کرد.

توسعه‌ی فضای کسب و کار آنلاین به سمت شهرهای کوچک

دسترسی به اینترنت پرسرعت در سطح بسیاری از شهرهای کوچک و حتی شهرستان‌ها به شدت گسترش یافته است. کسب و کارهای کوچک بومی (محلی) در این اماکن می‌توانند به عنوان یک بازوی مدرن برای صنایع محلی (چه صنعتی و چه دستی و چه توریستی) قدرت‌نمایی کنند. هزینه راه‌اندازی این کسب و کارها بسیار پایین خواهد بود و ریسک‌پذیری بالایی در مقابل شکست می‌توانند داشته باشند.
همین‌طور در کنار خانه‌های بوم‌گردی که یکی از اجزای حیاتی احیای توریسم محلی می‌باشند، توامندسازی آنلاین این کسب و کارها (چه از طریق پلتفرم‌های کشوری و چه سایت‌های محلی) ضریب نفوذ و جذب نقدینگی را برای این اماکن افزایش خواهد داد.

توسعه‌ی جدی‌تر فضای بازی و سرگرمی آنلاین

فضای بازی و سرگرمی آنلاین یکی از اولین نقطه‌های تماس نسل جدید با اینترنت و همین‌طور یکی از ساده‌ترین روش‌های تغییر عادت در میان مصرف‌کننده عادی است. بازی‌سازی و سرگرمی مخصوصا در میان نقاط جمعیتی که خارج از شهرهای بزرگ هستند، یکی از بهترین روش‌ها برای تولید ثروت و کسب درآمد است.

روند الزام کسب و کارهای بزرگ به پیاده‌سازی تحول دیجیتال

یکی از مشکلات کسب و کارها در کشور، عدم حضور رسمی شرکت‌های مشاوره و حسابرسی بزرگ در ایران است. در دنیا مشاوران جوان و یا میانسال از Deloitte، PwC، EY، KPMG، BCG و یا McKinsey موتور اولیه‌ی بسیاری از تغییرات در سازمان‌های بزرگ و تیم سازی در سازمان‌های کوچک‌تر هستند. با توجه به عدم حضور رسمی این شرکت‌ها و عدم وجود بازار مناسب برای آن‌ها، یکی از روش‌های میانبر ایجاد سازوکارهای تحول دیجیتال در سطح سازمان‌ها و شرکت‌های بزرگ است تا بدین شیوه علاوه بر ایجاد بهبود در شرکت‌های بزرگ نیروهای انسانی کارآمد نیز تربیت و به سطح جامعه تزریق شود. هر چند این مسیر ممکن است کمی طولانی مدت باشد، اما زنجیره‌وار می‌تواند در سطح عمومی تاثیر خود را نشان دهد.

نگاه حرفه‌ای تر به امنیت اطلاعات

فضای حاکم بر ایران همواره باعث شده است امنیت اطلاعات به همراه دید حاکمیتی همراه باشد. تخصص امنیت اطلاعات و همین‌طور الزامات صحیح امنیتی در کسب و کارهای اینترنتی علاوه بر افزایش ضریب پایداری باعث افزایش کیفیت و بهبود ریزه‌کاری‌ها در سطح سازمان و مدیریت بهتر ریسک‌ها خواهد شد. تربیت متخصصین امنیت اطلاعات و همین‌طور نگاه غیر حاکمیتی به امنیت اطلاعات می‌تواند باعث رشد کسب و کارها و امکان حضور آن‍ها در فضای بین‌المللی را ایجاد نماید.

 

نمایشگاه‌نگاری یک کاغذگریز

چندسالی بود که نمایشگاه کتاب نمی‌رفتم و البته در سال‌های قبل هم معمولا خرید قابل توجهی از نمایشگاه کتاب تهران نداشتم. من تخصصی در صنعت کتاب و نشر کاغذی ندارم و در حوزه ادب و هنر هم سررشته‌ای ندارم. کتاب‌هایی که می‌خونم رو به سختی انتخاب می‌کنم و جمله ” هر کتابی ارزش یکبار خواندن را دارد” رو یکی از احمقانه‌ترین جملات می‌دانم. امروز در روزهای آخر سی و یکمین نمایشگاه کتاب تهران، چند ساعتی رو در نمایشگاه سپری کردم و تلاش کردم بیشتر بخش‌ها رو قدم‌زنان ببینم. در چند راهرو هم وقت بیشتری سپری کردم و چندتا از کتاب‌ها رو ورق زدم.

مهمترین موضوعی که در کل نمایشگاه برایم جالب بود، وجود قابل توجه بازدیدکنندگان با انگیزه و هدفمند بود. دخترها و پسرهای دهه هفتادی و چندگروه دهه هشتادی، سیاهه به دست و به دنبال غرفه‌های مورد علاقشون. صف کشیدن‌ها در باجه‌ها اطلاعات و کیوسک‌ها برای جستجو در فهرست کتاب‎ها (که البته آنلاین و از طریق اپلیکیشن) هم در دسترس است. در کنار جوان‌ترها هم خانم‌ها و آقایان جستجوگر با تعداد کمتری همچنان در میان تماشاچی‌ها وجود داشتند.

نکته دلگرم کننده هم بخش کودکان و حضور بچه‌ها بود. البته که می‌توانست خیلی بهتر باشد و حداقل از نظر بصری (و کمی امکانات) بیشتر برای بچه‌ها خاطره‌ی خوبی ایجاد کند.

بیش از نیم‌میلیون عنوان کتاب

بر اساس تعداد نتایج جستجو در سایت نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، چیزی در حدود ۵۰۶هزار عنوان کتاب فهرست شده است. البته با چند جستجو می‌توان فهمید داده‌ها خیلی دقیق نیستند و کتاب‌های زیادی به دلایل مختلف (و حتی بی دلیل!) چندین بار تکرار شده‌اند. بر اساس صفحات جستجو، دسته‌بندی تعداد کتاب‌ها به این صورت است:

  • تعداد عنوان کتاب‌های فارسی: ۳۶۰,۴۶۵
  • تعداد عنوان کتاب‌های خارجی (به جز عربی): ۱۲۱,۱۰۵
  • تعداد عنوان کتاب‌های عربی: ۲۵,۲۴۳

همینطور بر اساس فهرست تعداد ناشران برابر ۲,۲۸۳ است.

در میان عناوین کتاب‌ها، بر اساس برداشت اولیه، این کلمات را جستجو کردم:

  • قرآن: ۵,۵۳۲
  • اسرائیل: ۵۵+۷ (اسراییل)
  • تغذیه: ۱,۲۰۳
  • رژیم: ۲۵۷
  • سلامت: ۱,۰۸۷

البته باز هم تصویر زیر نمونه‌ای است که این اعداد خیلی به تنهایی قابل اعتماد نیستند. به عنوان مثال یک عنوان کتاب سه بار در چاپ سال‌های انتشار مختلف تکرار شده است. افزایش قیمت دوبرابری هم جالب است که البته خیلی زیاد به نظر نمیریسد.

پنجاه‌هزار عنوان داستان

فهرست مشخصی از موضوعات پیدا نکردم، و البته خیلی نامرتب به نظر می‌رسید، این اعداد به نظرم جالب رسید:

  • موضوع: داستان مذهبی ۶۹۴
  • موضوع: داستان ۵۱,۲۹۵ (زیاده واقعا)
  • موضوع: کودک ۶۸۳ (البته حتما کلمه مناسبی جستجو نکردم، باید خیلی بیشتر از این تعداد باشد.)

بیشتر از نیمی از کتاب‌ها هم قیمت یک پیتزای خوب

این جمله یک تناقض مهم رو همراهی می‌کنه. به نظر شخصی من، حداقل در چند موردی که کتاب‌ها رو ورق زدم، هم قیمتی یک پیتزای خوب، کتاب خوب رو همراهی نمی‌کند. تعداد زیادی از کتاب‌هایی که ورق زدم جمله‌بندی‌های غیرقابل فهم و عجیب و غریب داشتند. تاکید می‌کنم از صنعت کتاب و چاپ کاغذی سررشته‌ای ندارم، ولی این تعداد عنوان با قیمت کمتر از شش‌هزار تومان، بخشی از کیفیت از دست‌رفته نمایشگاه رو شاید بتوان واشکافی کند.

  • کمتر از ۶ هزار تومان: ۱۲۶,۹۶۶
  • کمتر از ۳۰ هزار تومان: ۲۴۰,۷۶۶
  • بیشتر از ۳۶ هزار تومان: ۱۶,۴۷۲
  • بیشتر از ۸۰ هزار تومان: ۲,۴۸۶

و البته باز هم تکرار عناوین با شابک یکتا و سال چاپ متفاوت، اما اینبار قیمت یکسان وجود دارد.

 

چاپ سال ۱۳۹۷ نداریم

البته شاید نحوه‌ی کارکرد جستجوی سایت نمایشگاه روش خاصی داشته باشد، ولی ظاهرا کتاب چاپ امسال، در نمایشگاه امسال، نداریم. کمتر از ۲۰درصد کتاب‌ها سال نشر از ۱۳۹۶ دارند و بسیار خنده‌دار کتاب‌های تخصصی است که برای چندین سال پیش هستند.

  • سال انتشار تا ۱۳۹۱: ۴۸,۱۵۲
  • سال انتشار تا ۱۳۹۳: ۱۵۷,۳۳۴
  • سال انتشار از سال ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۷: ۱۹۱,۵۳۸
  • سال انتشار تا ۱۳۹۶: ۷۰,۶۱۴
  • سال انتشار تا ۱۳۹۷: ۰

این یکی از خنده‌دار ترین نمونه‌هاست. آموزش تخصصی نرم‌افزار تخصصی که برای ۶ سال پیش است. Rhinoceros 3D دچار تغییرات و بهبودهای اساسی و مهمی در این سال‌ها شده است. چرا باید یک کتاب با این وضعیت اجازه حضور در نمایشگاه داشته باشد؟

 

در مورد داستان خنده‌دار کتاب‌های خارجی هم چیزی ننویسم بهتره. این مرور مختصری بود برای مطلب دیگری که امیدوارم نوشته شود.

بازاریابی، با کمی دقت و سرعت بیشتر

برای همایش آینده وب و موبایل سال ۱۳۹۶ ارایه کوتاهی داشتم با عنوان “بازاریابی، با کمی دقت و سرعت بیشتر“. تلاش کردم تا در خصوص اندازه‌ی صنعت تبلیغات و سهم تبلیغات دیجیتال مقدمه‌ای را بیان کنم و سپس کاربردهای واقعی و نزدیک هوش‌مصنوعی در بهبود نرخ تبدیل کسب‌وکارهای دیجیتال را فهرست وار مرور کردم.

 

۹۴ با بستن درگاه‌های پرداخت می‌رود.

تاریخ سیاسی و اقتصادی ایران احتمالا در سال‌های آینده از سال ۱۳۹۴ به عنوان شروع جریان‌های تازه‌ای باید یاد کند. مهمترین تغییر امسال برجام و اتفاق‌های بعد از آن در ابعاد سیاسی بود. برجام زمینه‌ای بود برای تلاش‌های اقتصادی جدید و تغییر رویکرد سرمایه‌گذاران دنیا برای حضور در ایران.

تغییری که برای من بیشتر ملموس بود، شروع رشد تجارت الکترونیک و حضور شرکت‌های اینترنتی به عنوان بخشی از اقتصاد در ابتدای سال و جدی‌تر شدن رقابت در میانه‌های فصل سرد زمستان بود. شبیه‌سازی این زمان به انتهای دهه ۹۰ میلادی و اتفاق‌های شبیه آن در کشورهای توسعه‌یافته شاید درست نباشد اما امکان برخی مقایسه‌های جزیی را فراهم می‌کند. خرید و فروش شرکت‌های اینترنتی و خدمت‌محور در ایران از ابتدای امسال شروع شد و در اواخر بهار بسیاری از بانک‌ها و شرکت‌های سرمایه‌گذاری چندین‌بار در خصوص اندازه‌ی بازار و سهم اقتصادی شرکت‌های اینترنتی تحقیق کردند.

با جدی شدن رفع برخی تحریم‌های اقتصادی، و حضور سرمایه‌گذاران و غول‌های اقتصادی کسب‌وکار، نشانه خوب دیگری از بزرگ‌ شدن صنعت کسب‌و‌کار مبتنی بر اینترنت احساس شد. به جز جذابیت‌های بازار اینترنت برای من (به عنوان یک فعال تکنولوژی)، یکی از بهترین‌ ثمره‌های حرکت کسب‌وکارها به سمت تجارت الکترونیک، امکان وجود شفافیت مالی بهتر و انضباط مالیاتی است، که پیش زمینه پیشرفت اقتصادی است.

در آخرین روز کاری سال ۹۴، اتفاق مهمی افتاد که شاید بتوان امیدوار بود (به شرط ادامه درست و برنامه ریزی‌ شده) قدم موثری در اجبار کسب و کارهای اینترنتی به رعایت نظم مالی و شفافیت مالی در سال آینده برداشته خواهد شد. درگاه‌های پرداخت بدون مجوز (که صرفا داشتن مجوز کافی نیست) و بدون رعایت استانداردهای صنعت پرداخت‌ (به خاطر دور بودن بازار اینترنتی ایران از بازارهای جهانی به خاطر تحریم) نه تنها برای توسعه تجارت الکترونیک مفید نبودند، بلکه ابزاری برای سواستفاده و کسب درآمد پول کثیف بودند که در آخرین روزها مسدود شدند. هر چند این تجربه‌ی تلخ برای این ۱۰ تیم جوان (و پویا) درس سختی خواهد بود اما شاید بتواند با سواستفاده‌های جانبی این سایت‌ها مقابله کند. بدون شک این تیم‌های جوان به راحتی و کسب مجوز می‌توانند به سرعت به بازار برگردند اما باید حداقل‌های انضباط مالی برای آینده بهتر رعایت کنند.

photo285511606475010060

نقش تلکوها در بازار ICT

پیش بینی گارتنر در چند سال پیش از سهم شرکت‌های مخابراتی و ارایه خدمات B2B در بازار ICT حتی کمی عقب‌تر از واقعیت است. منطقه خاورمیانه و آفریقای شمالی (با وجود ناامنی‌های پس از بهار عربی) به همراه آمریکای لاتین بیشترین رشد را در صنعت خدمات B2B در حوزه ICT داشته‎اند. به جز افزایش نرخ دسترسی جامعه به شبکه‌های ارتباطی و گسترش بیشتر شبکه‌های موبایل نقش اصلی شرکت‌های مخابراتی بسترسازی برای رشد سریع‌تر سایر صنعت‌ها در این دو منطقه است.

global-ict-2015

متاسفانه شرکت‌های مخابراتی بزرگ در ایران، بدون توجه به نقش موثر و مفیدی که می‌توانند به عنوان تسهیل کننده برای سایر صنایع داشته باشند، بیشتر به سود سریعی که از طریق خدمات ارزش‌افزوده کسب می‌کنند روی آورده‌اند. داستان توسعه پهنانی باند اینترنت در ایران هم نمونه جالبی از سود جویی‌های آنی شرکت‌های مخابراتی و به خصوص زیرساخت است. شرکت زیرساخت بدون راه اندازی بستر مناسب و ارتباطات کم دردسر تر در داخل کشور، هر گونه کندی و کمبود پهنای باند را به خاطر کم ظرفیت بودن درگاه‌های ارتباطی کشور می‌داند. دوست دارم این جواب را داشته باشم، فردای روزی که ظرفیت اینترنت کشور را ۱۰۰ برابر کردید چه برنامه‌ای دارید؟

  • آیا مسیرهای ارتباطی بین استانی و داخل کشور به خوبی کار می کنند؟ چند بار دیگر منطقه غرب ایران قطعی خواهد داشت؟
  • آیا آمادگی انتقال پروتکل صوتی تصویری با سرعت بالا را بر روی مراکز توزیع دارید؟
  • آیا زیرساخت فیلترینگ را همچنان با آزمون و خطا و بدون قانون شفاف ادامه خواهید داد؟
  • آیا همچنان بدون هیچ منطقی از لینک‎های شمال و جنوب کشور استفاده خواهید کرد؟
  • آیا همچنان یکی از نامرتب ترین شبکه‌های IP دنیا را گسترش خواهید داد؟ پروزه ۱۰۰ ساله سامان دهی آدرس‌های IP به گونه‌ای که در زیرساخت اینترنت (جهانی) قابل استفاده باشد چه زمانی قابل استفاده خواهد بود؟
  • آیا همچنان یکی از بی قانون ترین سرویس‌های زیرساختی DNS را ارایه خواهید کرد؟ در چند ده سال آینده به یکی از سرویس‌های GEO DNS دسترسی خواهید داشت؟

آخرهفته با بیت‌کوین

مدت زیادی از حضور بیت‌کوین و انواع مختلف واحدهای پولی مجازی (و کمی رمزگذاری شده) در فضای اینترنت گذشته است. بازاری به اندازه نزیک به ۵ میلیارد دلار (در آذرماه ۱۳۹۳) بیش از ۱۰۰ هزار تبادل پولی به زودی بیت‌کوین را تبدیل به یک ابزار مفید برای فضای آنلاین خواهد کرد. اسلاید “مقدمه آخرهفته‌ای برای بیت‌کوین” فقط شامل چند نمودار و عدد است که کمی اهمیت این موضوع را ملموس‌تر می‌کند. لطفا از An Introduction to BitCoin and Cryptocurrency Ecosystem بازدید کنید.

گروه‌های تمرکز آنلاین

استفاده از گروه‌های تمرکز یکی از روش‌های سنتنی تحقیقات کیفی بازار و سنجش رفتار مشتریان، کاربران و متخصصان در خصوص محصولات ، خدمات، ایده‌ها و تبلیغات است. هر چند این موضوع در ایران  در هیچ زمانی جدی دنبال نشده است، اما شاید گروه‌های تمرکز آنلاین در فضای کسب و کار جدید ایران جایگاهی داشته باشند. هر چند به نظر شخصی من شبکه‌های اجتماعی و تعاملاتی که به صورت خودجوش در شبکه‌هایی مانند توییتر و فیس‌بوک انجام می‌شود از بسیاری از Focus Group‌ها موثرتر است.  چند اسلاید فقط برای آشنایی با موضوع گروه‌های تمرکز آنلاین را می‌توانید در An introduction to Online Focus Group مشاهده کنید.

قدم‌های ابتدایی توسعه محصول

تولید هر محصول و سرویسی در صنعت های مختلف ویژگی ها و روش های متفاوتی دارد. این روش ها در صنعت نرم افزار و خدمات اینترنتی بسیار پویا تر (و ریسک پذیر تر) از سایر صنعت هاست. تولید و توسعه محصولات جدید در صنایع غیر کامپیوتری به صورت سنتی سال هاست از هشت قدم ابتدایی پیروی می‌کند. (هر چند به نظر من صنایع مبتنی بر نرم افزار نیز به گونه‌ای از همین قدم‏‌ها استفاده می‌کنند.)

بر اساس مقاله ویکی‌پدیا با عنوان New product development درخت زیر را برای مرور راحت تر ایجاد کردم. نسخه‌ی آنلاین این تصویر را می‌توانید در سایت xMind ببینید.

توسعه محصول جدید - NPD